సమాజ శాస్త్రం అంటే ఏమిటి? ప్రాధమిక భావనలు, సామాజిక నిర్మితి ఎలా అర్థం చేసుకోవాలి? (Sociology and Social Structure)

Sociology and social structure అంటే ఇదే: సమాజ శాస్త్రం (Sociology) మనుషుల సామాజిక జీవితాన్ని, సమూహాలను, సమాజాలను అధ్యయనం చేసే శాస్త్రం. సామాజిక నిర్మితి (Social Structure) అంటే సమాజంలో మనుషుల ప్రవర్తనలో, సంబంధాలలో పదే పదే కనిపించే స్థిరమైన అమరిక. ఈ రెండింటినీ అర్థం చేసుకోవాలంటే సమాజం, సముదాయం, సమితి, సంస్థ, హోదా, పాత్ర, నియమాలు, విలువలు అనే ప్రాధమిక భావనలు తెలియాలి.

APPSC Group 2 సిలబస్‌లో ఈ అంశం ఎక్కడ ఉంది?

APPSC Group 2 స్క్రీనింగ్ టెస్ట్‌లో భారతీయ సమాజం (Indian Society) విభాగానికి 30 మార్కులు ఉన్నాయి. ఆ విభాగంలో మొదటి భాగం “Structure of Indian Society” అని Careers360 సిలబస్ నివేదిక చెబుతోంది. “నిర్మితి” అనే మాట సిలబస్‌లోనే ఉంది.

సమాజ శాస్త్రం (Sociology) అంటే ఏమిటి?

సమాజ శాస్త్రం అంటే మనుషుల సామాజిక జీవితం, సమూహాలు, సమాజాల అధ్యయనం. NCERT Class 11 “Introducing Sociology” ప్రకారం దీని విషయం “సామాజిక జీవులుగా మన ప్రవర్తనే” (our own behaviour as social beings).

తత్వవేత్తలు, మత బోధకులు “సమాజం ఎలా ఉండాలి” అని చెబుతారు. సమాజ శాస్త్రం నియమాలు, విలువలు “నిజమైన సమాజంలో ఎలా పనిచేస్తున్నాయి” అని పరిశీలిస్తుంది. అందుకే ఇది అనుభవ ఆధారిత (empirical) అధ్యయనం.

పదం ఎలా వచ్చింది?

Sociology అనే పదం రెండు భాగాల కలయిక:

• Socius (లాటిన్): సహచరుడు, తోడు, సంఘం.
• Logos (గ్రీకు): అధ్యయనం, జ్ఞానం, శాస్త్రం.

కాబట్టి Sociology అంటే “మనుషుల సహజీవనం గురించిన శాస్త్రం”. ఈ వివరణను తెలంగాణ ఓపెన్ స్కూల్ ఇంటర్ సోషియాలజీ పుస్తకం, Wikipedia రెండూ ఇస్తున్నాయి.

ఆగస్ట్ కోమ్టే (Auguste Comte) పాత్ర

ఆగస్ట్ కోమ్టేను సమాజ శాస్త్ర స్థాపకుడిగా (founder of sociology) NCERT పేర్కొంటుంది. ఆయన ఫ్రెంచ్ పండితుడు. సమాజ శాస్త్రం మానవాళి సంక్షేమానికి తోడ్పడుతుందని ఆయన నమ్మారు.

• కోమ్టే 1838లో Sociology అనే పదాన్ని నిర్వచించారు.
• అంతకుముందు 1780లో ఎమ్మాన్యుయేల్ జోసెఫ్ సియేస్ (Sieyès) ఒక ప్రచురించని రాతప్రతిలో ఈ పదం రాశారు. కోమ్టే స్వతంత్రంగా దీన్ని నిర్వచించారు.
• మొదట కోమ్టే “సామాజిక భౌతిక శాస్త్రం (Social Physics)” అనే మాట వాడారు. తర్వాత ఆ మాటను బెల్జియం గణాంకవేత్త క్వెటెలెట్ (Quetelet) వాడుకున్నారు.
• సమాజాన్ని శాస్త్రీయ పద్ధతిలో అధ్యయనం చేసే ఆయన విధానానికి పేరు ప్రత్యక్ష వాదం (Positivism).

కోమ్టే నిర్వచనం: “సహజమైన, మారని నియమాలకు లోబడిన సామాజిక దృగ్విషయాల శాస్త్రమే సమాజ శాస్త్రం”. అలెక్స్ ఇంకెల్స్ (Alex Inkeles) నిర్వచనం: “సామాజిక చర్యల వ్యవస్థల, వాటి పరస్పర సంబంధాల అధ్యయనం”.

సమాజ శాస్త్రం ఎందుకు పుట్టింది?

సమాజ శాస్త్రం పుట్టుకకు మూడు సంఘటనలు కారణమని తెలంగాణ ఓపెన్ స్కూల్ పుస్తకం చెబుతోంది:

1. జ్ఞానోదయం (Enlightenment): 17వ శతాబ్దం చివర, 18వ శతాబ్దంలో యూరప్‌లో వచ్చిన ఈ ఉద్యమం హేతువు (reason), వ్యక్తివాదాన్ని నొక్కి చెప్పింది.
2. ఫ్రెంచ్ విప్లవం (French Revolution): స్వేచ్ఛ, సమానత్వం వంటి కొత్త రాజకీయ ఆలోచనలు తెచ్చింది.
3. పారిశ్రామిక విప్లవం (Industrial Revolution): దీనితో నగరాలు, నిరుద్యోగం, పేదరికం వంటి సమస్యలు ముందుకొచ్చాయి.

తర్వాత ఎమిల్ డర్క్‌హైమ్ (Emile Durkheim) 1895లో బోర్డో విశ్వవిద్యాలయంలో యూరప్‌లో మొదటి సమాజ శాస్త్ర విభాగాన్ని స్థాపించారు.

భారతదేశంలో సమాజ శాస్త్రానికి, సామాజిక మానవ శాస్త్రానికి (Social Anthropology) మధ్య కఠినమైన విభజన లేదని NCERT చెబుతోంది. ఎం.ఎన్. శ్రీనివాస్ మాటల్లో, మన దేశంలో “ఇతరులు” పక్కింట్లోనే ఉంటారు. అంటే కులం, భాష, మతం, ప్రాంతం వంటి వైవిధ్యం మన ఊళ్లోనే కనిపిస్తుంది.

సమాజం (Society) అంటే ఏమిటి?

సమాజం అంటే సామాజిక సంబంధాల జాలం. మెకైవర్ (MacIver) నిర్వచనం: “Society is a web of social relationships”. మనుషులు ఒకచోట ఉన్నంత మాత్రాన సమాజం కాదు; వారి మధ్య సంబంధాలు ఉండాలి.

Wikipedia ప్రకారం Society అనే మాట లాటిన్ societas నుంచి, అది socius నుంచి వచ్చింది. సమాజం ఒకే ప్రాంతం లేదా సామాజిక భూభాగం పంచుకునే పెద్ద సమూహం, దానికి సంబంధాల నమూనాలు ఉంటాయి. గిడ్డింగ్స్ (Giddings) ప్రకారం సమాజానికి ఆధారం “సమాన భావన (consciousness of kind)”.

సముదాయం (Community), సమితి (Association) మధ్య తేడా

సముదాయం అంటే ఒక నిర్దిష్ట ప్రాంతంలో నివసిస్తూ “మనం” అనే భావన (we-feeling) ఉన్న ప్రజల సమూహం. సమితి అంటే ఒక ప్రత్యేక లక్ష్యం కోసం ఉద్దేశపూర్వకంగా ఏర్పాటు చేసుకున్న వ్యవస్థీకృత సమూహం.

ఒకే గ్రామంలో నివసిస్తూ “మనం” అనే భావన ఉన్న ప్రజలు: సముదాయానికి ఉదాహరణ. AI తో రూపొందించిన ఉదాహరణ చిత్రం (illustration).

సముదాయం నిర్వచనాలు (తెలంగాణ ఓపెన్ స్కూల్ పుస్తకం నుంచి):

• బొగార్డస్ (Bogardus): కొంత “మనం” అనే భావనతో, ఒక ప్రాంతంలో నివసించే సామాజిక సమూహం.
• కింగ్స్లీ డేవిస్ (Kingsley Davis): సామాజిక జీవితంలోని అన్ని అంశాలనూ కలుపుకునే అతి చిన్న ప్రాదేశిక సమూహం.
• మెకైవర్: కొంత సామాజిక సమైక్యత (social coherence) ఉన్న సామాజిక జీవన ప్రాంతం.

సమితి నిర్వచనం (మెకైవర్): “కొన్ని ఉమ్మడి ప్రయోజనాల సాధనకు ఉద్దేశపూర్వకంగా ఏర్పాటు చేసిన సంస్థాగత నిర్మాణం”. NCERT ఉదాహరణలు: రెసిడెంట్స్ వెల్ఫేర్ అసోసియేషన్, మహిళా సమితి, స్పోర్ట్స్ క్లబ్. వీటికి లక్ష్యాలు, సభ్యత్వం, నియమాలు రాతపూర్వకంగా ఉంటాయి.

అంశం	సముదాయం (Community)	సమితి (Association)
ఏర్పాటు	సహజంగా ఏర్పడుతుంది	ఉద్దేశపూర్వకంగా ఏర్పాటు చేస్తారు
ఆధారం	ప్రాంతం, “మనం” అనే భావన	ఉమ్మడి లక్ష్యం లేదా ప్రయోజనం
సంబంధాలు	వ్యక్తిగతం, సన్నిహితం, దీర్ఘకాలికం	లాంఛనప్రాయం, పరిమితం
సభ్యత్వం	ఒకేసారి ఒకటే ప్రధానంగా	ఒకేసారి అనేక సమితులలో ఉండవచ్చు
ఉదాహరణ	ఒక గ్రామం	మహిళా సమితి, విద్యార్థి సంఘం

ఈ తేడాను మొదట జర్మన్ సమాజ శాస్త్రవేత్త ఫెర్డినాండ్ టోనీస్ (Ferdinand Tönnies) 1887లో Gemeinschaft (సముదాయం), Gesellschaft (సమాజం లేదా సమితి) అనే జంట పదాలతో చెప్పారు (Wikipedia). NCERT కూడా సముదాయాన్ని ప్రాథమిక సమూహంతో, సమితిని ద్వితీయ సమూహంతో పోల్చవచ్చని చెబుతోంది.

సంస్థ (Institution) అంటే ఏమిటి?

సంస్థ అంటే చట్టం లేదా ఆచారం గుర్తించిన నియమాల ప్రకారం పనిచేసే స్థిరపడిన విధానం. NCERT “Understanding Social Institutions” ప్రకారం సంస్థలు వ్యక్తులపై పరిమితులు విధిస్తాయి, అవకాశాలు కూడా ఇస్తాయి.

ముఖ్య నిర్వచనాలు (INFLIBNET e-PG Pathshala లోనూ ఇవే ఉన్నాయి):

• గిన్స్‌బర్గ్ (Ginsberg): వ్యక్తులు, సమూహాల మధ్య సంబంధాలను నియంత్రించే గుర్తింపు పొందిన, స్థిరపడిన పద్ధతులు.
• మెకైవర్, పేజ్ (MacIver and Page): సమూహ కార్యకలాపాలకు ప్రత్యేకమైన స్థిరపడిన విధాన రూపాలు.
• కింగ్స్లీ డేవిస్: ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ విధుల చుట్టూ అల్లుకున్న జానపద రీతులు (folkways), నైతిక రీతులు (mores), చట్టాల సమాహారం.
• డర్క్‌హైమ్: సమాజ శాస్త్రమే “సామాజిక సంస్థల శాస్త్రం”.

సంస్థల లక్షణాలు: సార్వత్రికం (అన్ని సమాజాల్లో ఉంటాయి), సాపేక్షంగా శాశ్వతం, అమూర్తం (కంటికి కనిపించవు), ప్రవర్తనను నియంత్రిస్తాయి, పరస్పరం ముడిపడి ఉంటాయి. ఉదాహరణకు చట్టం కంటికి కనిపించదు, కానీ ఉల్లంఘిస్తే శిక్ష రూపంలో అనుభవిస్తాం. రాజ్యానికి జెండా, చిహ్నం వంటి గుర్తులు ఉంటాయి.

NCERT విభజన: కుటుంబం (family), మతం అనధికారిక సంస్థలు; చట్టం, అధికారిక విద్య అధికారిక సంస్థలు. రాజ్యం (state) స్థూల (macro) సంస్థ, కుటుంబం సూక్ష్మ (micro) సంస్థ.

అంశం	సమితి (Association)	సంస్థ (Institution)
స్వభావం	మనుషుల వ్యవస్థీకృత సమూహం	నియమాలు, పద్ధతుల సమాహారం
సభ్యత్వం	మనం సభ్యులం అవుతాం	సభ్యత్వం ఉండదు, అనుసరిస్తాం
కనిపించడం	మూర్తం (concrete)	అమూర్తం (abstract)
ఉదాహరణ	విద్యార్థి సంఘం	ఆ సంఘం ఎన్నికల పద్ధతి

సామాజిక సమూహాలు (Social Groups)

సామాజిక సమూహం అంటే ఉమ్మడి ప్రయోజనం, సంస్కృతి, విలువలు, నియమాలు పంచుకుంటూ నిరంతరం పరస్పరం వ్యవహరించే వ్యక్తుల సమాహారం. NCERT “Terms, Concepts and their Use in Sociology” ప్రకారం సమూహానికి కొనసాగే పరస్పర చర్య, చెందిన భావన, ఉమ్మడి నియమాలు, నిర్దిష్ట నిర్మాణం ఉండాలి.

• ప్రాథమిక సమూహం (Primary Group): చిన్నది, ముఖాముఖి, సన్నిహిత సంబంధాలు. ఉదా: కుటుంబం, గ్రామం, స్నేహితుల బృందం. ఈ పదాన్ని సి.హెచ్. కూలీ (C. H. Cooley) ప్రవేశపెట్టారు.
• ద్వితీయ సమూహం (Secondary Group): పెద్దది, లాంఛనప్రాయం, లక్ష్య ఆధారితం. ఉదా: పాఠశాలలు, ప్రభుత్వ కార్యాలయాలు, ఆసుపత్రులు.
• అంతర్ సమూహం, బాహ్య సమూహం (In-group, Out-group): “మనం” వర్సెస్ “వాళ్లు”. వలసదారులను తరచుగా బాహ్య సమూహంగా చూస్తారు.
• సూచక సమూహం (Reference Group): మనం సభ్యులం కాకపోయినా అనుకరించాలనుకునే సమూహం. వలస పాలనలో మధ్యతరగతి భారతీయులు ఆంగ్లేయులను అనుకరించడం NCERT ఉదాహరణ.
• సమవయస్క సమూహం (Peer Group): ఒకే వయసు లేదా ఒకే వృత్తి వారి ప్రాథమిక సమూహం.

హోదా (Status), పాత్ర (Role)

హోదా అంటే సమాజంలో లేదా సమూహంలో హక్కులు, బాధ్యతలు నిర్ణయించిన ఒక స్థానం. పాత్ర అంటే ఆ హోదాకు తగ్గట్టు చేసే ప్రవర్తన. NCERT వాక్యం పరీక్షకు బాగా పనికొస్తుంది: “Status is occupied, but roles are played.”

రాల్ఫ్ లింటన్ (Ralph Linton) 1936లో హోదా, పాత్ర గురించి రాసిన తర్వాత ఇవి ముఖ్యమైన భావనలు అయ్యాయి. లింటన్ ప్రకారం పాత్ర అనేది హోదా యొక్క గతిశీల అంశం (dynamic aspect). అందుకే హోదా, పాత్రను “ఒకే నాణేనికి రెండు వైపులు” అంటారు.

• ఆపాదిత హోదా (Ascribed Status): పుట్టుకతో లేదా అనుకోకుండా వచ్చే హోదా. ఆధారాలు: వయస్సు, కులం, జాతి, బంధుత్వం.
• సాధించిన హోదా (Achieved Status): సామర్థ్యంతో సంపాదించే హోదా. ఆధారాలు: విద్యార్హతలు, ఆదాయం, వృత్తి నైపుణ్యం. సామాన్య నేపథ్యం నుంచి రాష్ట్రపతి అయిన కె.ఆర్. నారాయణన్ జీవితాన్ని NCERT ఉదాహరణగా ఇస్తుంది.
• హోదా సమితి (Status Set): ఒక విద్యార్థి టీచర్‌కు విద్యార్థి, కిరాణా షాపులో కస్టమర్, బస్సులో ప్రయాణికుడు, డాక్టర్ దగ్గర రోగి.
• హోదా క్రమం (Status Sequence): కొడుకు తర్వాత తండ్రి, తర్వాత తాత.
• పాత్ర సంఘర్షణ (Role Conflict): రెండు పాత్రల అంచనాలు ఢీకొనడం. ఉదా: ఇంట్లో తల్లి, భార్య పాత్ర, ఆఫీసులో ఉద్యోగి పాత్ర మధ్య నలిగే ఉద్యోగిని.

ప్రతిష్ఠ (Prestige) వేరు. డాక్టర్ దుకాణదారుకంటే తక్కువ సంపాదించినా డాక్టర్ ప్రతిష్ఠ ఎక్కువగా ఉండవచ్చని NCERT చెబుతోంది.

నియమాలు (Norms), విలువలు (Values)

నియమాలు అంటే ఒక పరిస్థితిలో మనిషి ఎలా ప్రవర్తించాలో చెప్పే సామాజిక నిబంధనలు. విలువలు అంటే ఏది మంచిది, ఏది కోరదగినది, ఏది ముఖ్యం అనే సమాజం పంచుకునే ఆలోచనలు. విలువలు నియమాలకంటే ఉన్నత స్థాయివి.

NCERT “Culture and Socialisation” ప్రకారం:

• నియమాల రూపాలు: జానపద రీతులు (folkways), నైతిక రీతులు (mores), ఆచారాలు, సంప్రదాయాలు, చట్టాలు.
• ప్రతి నియమం వెనుక ఆంక్ష (sanction) ఉంటుంది.
• నియమాలు అంతర్లీన (implicit) నిబంధనలు; చట్టాలు స్పష్టమైన (explicit) నిబంధనలు.
• ఉదాహరణ: “సాయంత్రం తర్వాత పిల్లలు బయట ఉండకూడదు” అనేది ఒక కుటుంబ నియమం. దొంగతనం చేస్తే చట్టం శిక్షిస్తుంది.

భారతీయ ఉదాహరణలు: పెద్దలను గౌరవించడం ఒక నియమం. క్యూ లైన్ దాటడం నియమ ఉల్లంఘన. మానవ గౌరవం, సామాజిక సమానత్వం, గోప్యత (privacy) విలువలకు ఉదాహరణలు.

Sociology and social structure: సామాజిక నిర్మితి అంటే ఏమిటి?

సామాజిక నిర్మితి అంటే సమాజం ఒక నిర్దిష్ట పద్ధతిలో వ్యవస్థీకృతమై ఉండటం. NCERT “Understanding Society” ప్రకారం మనుషుల ప్రవర్తనలో, సంబంధాలలో అంతర్లీనంగా క్రమబద్ధతలు, నమూనాలు ఉంటాయి; వాటినే సామాజిక నిర్మితి అంటారు.

NCERT ఒక భవనం ఉపమానం ఇస్తుంది. భవనానికి గోడలు, నేల, పైకప్పు కలిసి ఆకారం ఇచ్చినట్టే, సమాజానికి నిర్మితి ఆకారం ఇస్తుంది. కానీ ఈ భవనం ఇటుకలు మనుషులే, వారు దాన్ని ప్రతిక్షణం మళ్లీ నిర్మిస్తూ మారుస్తూ ఉంటారు.

పాఠశాల ఉదాహరణ: ప్రవేశ విధానం, ప్రవర్తనా నియమావళి, వార్షికోత్సవాలు, రోజువారీ ప్రార్థన ఏటా పునరావృతమవుతాయి. పాత విద్యార్థులు వెళ్లిపోతారు, కొత్తవారు వస్తారు, కానీ పాఠశాల నిర్మితి కొనసాగుతుంది. అంటే స్థానాలు వాటిని ఆక్రమించే వ్యక్తులకంటే స్థిరమైనవి.

సమాజ శాస్త్రవేత్తల నిర్వచనాలు

• రాడ్‌క్లిఫ్ బ్రౌన్ (A. R. Radcliffe-Brown): “వాస్తవంగా ఉన్న సంబంధాల జాలం (network of actually existing relations)”. మరోచోట “రాజు, ప్రజ లేదా భర్త, భార్య వంటి సంస్థాగతంగా నియంత్రించిన, నిర్వచించిన సంబంధాలలో వ్యక్తుల అమరిక” అన్నారు. ఆయన “On Social Structure” వ్యాసం 1940లో వచ్చింది (Wikipedia).
• మోరిస్ గిన్స్‌బర్గ్ (Morris Ginsberg): సమూహాలు, సమితులు, సంస్థలు, వాటి కలయికలతో కూడిన సామాజిక వ్యవస్థీకరణ ప్రాథమిక రూపం.
• రేమండ్ ఫర్త్ (Raymond Firth): భాగాలకు మొత్తంతో ఉన్న క్రమబద్ధ సంబంధాలు (ordered relations of parts to a whole).
• డర్క్‌హైమ్: నిర్మితి మనకు బాహ్యమైనది (external), గదిలోని గోడల్లా మన చర్యలను పరిమితం చేస్తుంది.
• కార్ల్ మార్క్స్: నిర్మితి పరిమితి విధిస్తుంది, కానీ మనుషులు దాన్ని మార్చగలరు కూడా.

Wikipedia ప్రకారం సామాజిక నిర్మితి మూడు స్థాయిల్లో కనిపిస్తుంది: స్థూల (macro), మధ్య (meso), సూక్ష్మ (micro).

సామాజిక నిర్మితి అంశాలు (Elements)

తెలంగాణ ఓపెన్ స్కూల్ పుస్తకం సామాజిక నిర్మితికి ఈ అంశాలు చెబుతోంది:

1. విలువలు (Values): అత్యున్నత, అత్యంత సాధారణ స్థాయి.
2. నియమాలు (Norms): నియమాలే సామాజిక నిర్మితికి పునాది.
3. సమూహాలు, సంస్థలు (Groups and Institutions): కుటుంబం, ఆర్థిక, రాజకీయ, మత సంస్థలు.
4. హోదా, పాత్ర (Status and Role): వ్యక్తి నిర్మితిలో ఎక్కడ ఉన్నాడో చెప్పే భావనలు.

సామాజిక నిర్మితి అంశాలు: విలువలు, నియమాలు, సమూహాలు-సంస్థలు, హోదా-పాత్ర.

సామాజిక నిర్మితి, సామాజిక విధి (Social Function) మధ్య తేడా

సామాజిక నిర్మితి అంటే సమాజంలోని భాగాల అమరిక; సామాజిక విధి అంటే ఆ అమరికను నిలబెట్టడంలో ఒక భాగం చేసే పని. రాడ్‌క్లిఫ్ బ్రౌన్ ప్రకారం ఒక ఆచారం యొక్క విధి అంటే “నిర్మితి కొనసాగింపుకు అది చేసే దోహదం” (New World Encyclopedia).

ఆయన సమాజాన్ని శరీరంతో పోల్చారు. శరీరంలో అవయవాల అమరిక నిర్మితి అయితే, ప్రతి అవయవం చేసే పని విధి. అందుకే ఆయనను నిర్మాణాత్మక ప్రకార్యవాదం (Structural Functionalism) స్థాపకుల్లో ఒకరిగా చెబుతారు. ఆయనపై డర్క్‌హైమ్ ప్రభావం ఎక్కువ.

అంశం	సామాజిక నిర్మితి (Structure)	సామాజిక విధి (Function)
ప్రశ్న	సమాజం ఎలా అమరి ఉంది?	ప్రతి భాగం ఏం చేస్తుంది?
స్వభావం	సాపేక్షంగా స్థిరం	చలనశీలం
శరీర ఉపమానం	అవయవాల అమరిక	అవయవాల పని
పాఠశాల ఉదాహరణ	హెడ్మాస్టర్, టీచర్, విద్యార్థి స్థానాలు	బోధన, క్రమశిక్షణ ద్వారా పాఠశాల నడవడం

తెలంగాణ ఓపెన్ స్కూల్ పుస్తకం మాటల్లో, సామాజిక వ్యవస్థ (Social System) అనేది నిర్మితి యొక్క క్రియాత్మక అంశానికి సంబంధించినది.

పరీక్షలో ఎక్కువగా అడిగేవి

ఈ అంశంలో ప్రశ్నలు ఎక్కువగా “ఎవరు చెప్పారు”, “ఏది సరైన జత” రూపంలో వస్తాయి.

• కోమ్టే: Sociology పదం (1838), Social Physics, Positivism, సమాజ శాస్త్ర స్థాపకుడు.
• మెకైవర్: “Society is a web of social relationships”; సమితి నిర్వచనం.
• టోనీస్: Gemeinschaft, Gesellschaft (1887).
• కూలీ: ప్రాథమిక సమూహం.
• లింటన్: హోదా, పాత్ర (1936); ఆపాదిత, సాధించిన హోదా.
• రాడ్‌క్లిఫ్ బ్రౌన్: “network of actually existing relations”; నిర్మాణాత్మక ప్రకార్యవాదం.
• డర్క్‌హైమ్: సమాజ శాస్త్రం సామాజిక సంస్థల శాస్త్రం; మొదటి యూరోపియన్ విభాగం (1895).

సాధారణ గందరగోళాలు:

• సమితిలో సభ్యత్వం ఉంటుంది, సంస్థలో ఉండదు. కళాశాల ఒక సమితి; దాని పరీక్షా విధానం ఒక సంస్థ.
• సముదాయానికి ప్రాంతం అవసరం; సమితికి లక్ష్యం అవసరం.
• హోదా స్థిరం (static), పాత్ర చలనశీలం (dynamic).
• కులం ఆపాదిత హోదాకు, విద్యార్హత సాధించిన హోదాకు ఉదాహరణ.

తేదీల్లో తేడా: NCERT Class 11 పుస్తకం (reprint 2026-27) కోమ్టే జీవితకాలాన్ని 1789 నుంచి 1857 అని ముద్రించింది. Wikipedia మాత్రం 1798 నుంచి 1857 అని ఇస్తోంది. ప్రశ్నలో పుట్టిన సంవత్సరం వస్తే ఆప్షన్లు జాగ్రత్తగా చూడండి. మరణం (1857), పదం వాడిన సంవత్సరం (1838) రెండు మూలాల్లోనూ ఒకటే.

నా సలహా: నిర్వచనాలను పదం పదం బట్టీ పట్టకండి. ప్రతి భావనకు మీ ఊరి నుంచి ఒక ఉదాహరణ రాసుకోండి. “మహిళా సమితి సమితి, గ్రామం సముదాయం” అని ఒకసారి అనుకుంటే ఆప్షన్లలో తికమక పడరు. పేర్లను మాత్రం పై జాబితా నుంచి వేరుగా రివిజన్ చేయండి.

పరిమితి: ఈ నోట్స్ ప్రాధమిక భావనల వరకే. ఒకే భావనకు వేర్వేరు శాస్త్రవేత్తలు వేర్వేరు నిర్వచనాలు ఇచ్చారు. సామాజిక నిర్మితిపై సమాజ శాస్త్రవేత్తల మధ్య ఏకాభిప్రాయం లేదని తెలంగాణ ఓపెన్ స్కూల్ పుస్తకమే చెబుతోంది. అలాగే అధికారిక APPSC సిలబస్ PDF నేను నేరుగా చూడలేదు; సిలబస్ వివరం ఒక నివేదిక ఆధారంగా ఇచ్చాను. భారతీయ సమాజం లక్షణాలు, కులం, కుటుంబం వంటి అంశాలు తర్వాతి రోజుల్లో వస్తాయి; Day 1 అంశాలన్నీ Indian Society విభాగంలో చూడవచ్చు.

ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు

1. Sociology అనే పదాన్ని 1838లో నిర్వచించిన ఫ్రెంచ్ తత్వవేత్త ఎవరు? (A) ఎమిల్ డర్క్‌హైమ్ (B) హెర్బర్ట్ స్పెన్సర్ (C) ఆగస్ట్ కోమ్టే (D) మాక్స్ వెబర్

సమాధానం

(C) ఆగస్ట్ కోమ్టే. కోమ్టే 1838లో ఈ పదాన్ని నిర్వచించారు. NCERT ఆయనను సమాజ శాస్త్ర స్థాపకుడిగా పేర్కొంటుంది.

2. Sociology పదంలోని “Socius” ఏ భాషకు చెందినది, దాని అర్థం ఏమిటి? (A) గ్రీకు, అధ్యయనం (B) లాటిన్, సహచరుడు (C) లాటిన్, శాస్త్రం (D) గ్రీకు, సమాజం

సమాధానం

(B) లాటిన్, సహచరుడు. Socius లాటిన్ పదం, అర్థం సహచరుడు లేదా తోడు. Logos గ్రీకు పదం, అర్థం అధ్యయనం.

3. కోమ్టే మొదట సమాజ శాస్త్రానికి వాడిన పేరు ఏది? (A) సామాజిక భౌతిక శాస్త్రం (Social Physics) (B) సామాజిక జీవ శాస్త్రం (C) మానవ శాస్త్రం (D) సామాజిక తత్వశాస్త్రం

సమాధానం

(A) సామాజిక భౌతిక శాస్త్రం (Social Physics). ఈ మాటను తర్వాత క్వెటెలెట్ వాడుకోవడంతో కోమ్టే Sociology అనే పదం తెచ్చారు.

4. “Society is a web of social relationships” అని నిర్వచించినది ఎవరు? (A) గిడ్డింగ్స్ (B) మెకైవర్ (C) కింగ్స్లీ డేవిస్ (D) లింటన్

సమాధానం

(B) మెకైవర్. మెకైవర్ సమాజాన్ని సామాజిక సంబంధాల జాలంగా నిర్వచించారు. గిడ్డింగ్స్ “consciousness of kind” భావనతో ముడిపడినవారు.

5. Gemeinschaft, Gesellschaft అనే భావనలను ప్రవేశపెట్టినది ఎవరు? (A) కార్ల్ మార్క్స్ (B) సి.హెచ్. కూలీ (C) ఫెర్డినాండ్ టోనీస్ (D) రాడ్‌క్లిఫ్ బ్రౌన్

సమాధానం

(C) ఫెర్డినాండ్ టోనీస్. టోనీస్ 1887 పుస్తకంలో సముదాయం (Gemeinschaft), సమాజం లేదా సమితి (Gesellschaft) అనే తేడా చెప్పారు.

6. కింది వాటిలో ద్వితీయ సమూహానికి (Secondary Group) ఉదాహరణ ఏది? (A) కుటుంబం (B) స్నేహితుల బృందం (C) గ్రామం (D) ప్రభుత్వ కార్యాలయం

సమాధానం

(D) ప్రభుత్వ కార్యాలయం. NCERT ప్రకారం పాఠశాలలు, ప్రభుత్వ కార్యాలయాలు, ఆసుపత్రులు ద్వితీయ సమూహాలు. కుటుంబం, గ్రామం, స్నేహితులు ప్రాథమిక సమూహాలు.

7. “Status is occupied, but roles are played” అనే వాక్యం దేన్ని సూచిస్తుంది? (A) హోదా, పాత్ర ఒకటే (B) పాత్ర హోదా యొక్క ప్రవర్తనా అంశం (C) హోదా ఎప్పుడూ పుట్టుకతోనే వస్తుంది (D) పాత్రకు హోదాతో సంబంధం లేదు

సమాధానం

(B) పాత్ర హోదా యొక్క ప్రవర్తనా అంశం. NCERT ప్రకారం పాత్ర అనేది హోదా యొక్క గతిశీల లేదా ప్రవర్తనా అంశం.

8. కింది వాటిలో సాధించిన హోదాకు (Achieved Status) ఆధారం ఏది? (A) వయస్సు (B) కులం (C) విద్యార్హతలు (D) బంధుత్వం

సమాధానం

(C) విద్యార్హతలు. విద్యార్హతలు, ఆదాయం, వృత్తి నైపుణ్యం సాధించిన హోదాకు ఆధారాలు. వయస్సు, కులం, బంధుత్వం ఆపాదిత హోదాకు ఆధారాలు.

9. సామాజిక నిర్మితిని “network of actually existing relations” అని నిర్వచించినది ఎవరు? (A) రాడ్‌క్లిఫ్ బ్రౌన్ (B) రేమండ్ ఫర్త్ (C) మోరిస్ గిన్స్‌బర్గ్ (D) ఆగస్ట్ కోమ్టే

సమాధానం

(A) రాడ్‌క్లిఫ్ బ్రౌన్. ఆయన సామాజిక నిర్మితిని వాస్తవంగా ఉన్న సంబంధాల జాలంగా చెప్పారు. ఫర్త్ “భాగాలకు మొత్తంతో ఉన్న క్రమబద్ధ సంబంధాలు” అన్నారు.

10. సమితి (Association), సంస్థ (Institution) గురించి సరైన వాక్యం ఏది? (A) మనం సంస్థలో సభ్యులం అవుతాం, సమితిలో కాదు (B) సమితి మూర్తం, సంస్థ అమూర్తం (C) రెండూ సహజంగా ఏర్పడతాయి (D) సంస్థ ఒక ప్రాంతానికే పరిమితం

సమాధానం

(B) సమితి మూర్తం, సంస్థ అమూర్తం. సమితి మనుషుల వ్యవస్థీకృత సమూహం, అందులో సభ్యత్వం ఉంటుంది. సంస్థలు కంటికి కనిపించని స్థిరపడిన నియమాలు, పద్ధతులు.

FAQ

సమాజ శాస్త్రం (Sociology) అనే పదాన్ని ఎవరు, ఎప్పుడు వాడారు?

ఫ్రెంచ్ తత్వవేత్త ఆగస్ట్ కోమ్టే (Auguste Comte) 1838లో ఈ పదాన్ని నిర్వచించి వాడారు. అంతకుముందు 1780లో సియేస్ (Sieyès) ప్రచురించని ఒక రాతప్రతిలో ఈ పదం రాశారు. పరీక్షల్లో మాత్రం కోమ్టేనే “సమాజ శాస్త్ర పితామహుడు”గా అడుగుతారు.

సమితి (Association), సంస్థ (Institution) మధ్య తేడా ఏమిటి?

సమితి అనేది ఒక లక్ష్యం కోసం ఏర్పడిన వ్యక్తుల సమూహం; మనం దానిలో సభ్యులం అవుతాం. సంస్థ అనేది ఆ సమూహం పనిచేసే స్థిరపడిన నియమాలు, పద్ధతులు. ఉదాహరణకు విద్యార్థి సంఘం ఒక సమితి, దాని ఎన్నికల పద్ధతి ఒక సంస్థాగత నియమం.

హోదా (Status), పాత్ర (Role) మధ్య తేడా ఏమిటి?

హోదా అనేది సమాజంలో ఒక స్థానం; పాత్ర అనేది ఆ స్థానానికి తగ్గ ప్రవర్తన. NCERT మాటల్లో హోదాను ఆక్రమిస్తాం (occupied), పాత్రను పోషిస్తాం (played).

రాడ్‌క్లిఫ్ బ్రౌన్ ప్రకారం సామాజిక నిర్మితి అంటే ఏమిటి?

రాడ్‌క్లిఫ్ బ్రౌన్ (Radcliffe-Brown) సామాజిక నిర్మితిని “వాస్తవంగా ఉన్న సంబంధాల జాలం (network of actually existing relations)” అన్నారు. రాజు, ప్రజ లేదా భర్త, భార్య వంటి సంస్థాగతంగా నిర్ణయించిన సంబంధాలలో వ్యక్తుల అమరిక అని కూడా వివరించారు.

Sources

• NCERT Class 11 Introducing Sociology, Chapter 1: Sociology and Society
• NCERT Class 11 Introducing Sociology, Chapter 2: Terms, Concepts and their Use in Sociology
• NCERT Class 11 Introducing Sociology, Chapter 3: Understanding Social Institutions
• NCERT Class 11 Introducing Sociology, Chapter 4: Culture and Socialisation
• NCERT Class 11 Understanding Society, Chapter 1: Social Structure, Stratification and Social Processes in Society
• Telangana Open School Society, Intermediate Sociology (course 331)
• INFLIBNET e-PG Pathshala: Institution, Association, Group, Status and Role, Norms and Values
• Sociology - Wikipedia
• Social structure - Wikipedia
• Alfred Radcliffe-Brown - Wikipedia
• Alfred Reginald Radcliffe-Brown - New World Encyclopedia
• Gemeinschaft and Gesellschaft - Wikipedia
• Society - Wikipedia
• APPSC Group 2 Syllabus - Careers360